AI-oplichting wordt steeds realistischer. Soms klinkt een nagemaakte stem inmiddels zó echt dat je nauwelijks nog hoort of je daadwerkelijk met een familielid spreekt. En daar maken oplichters gebruik van.
Het goede nieuws: je hoeft geen AI-expert te zijn om jezelf en je familie beter te beschermen. Eén simpele afspraak kan al een groot verschil maken: spreek samen een codewoord af.
Hoe gebruiken oplichters deepfakes?
Oplichting met gekloonde stemmen komt steeds vaker voor. De technologie is goedkoop, makkelijk toegankelijk en verrassend overtuigend. Volgens een rapport van Hiya uit maart zegt één op de vier Amerikanen in de afgelopen twaalf maanden een telefoontje met een deepfake-stem te hebben ontvangen. Nog eens 24% zegt het verschil tussen echt en nep niet te kunnen horen.
Uit hetzelfde onderzoek blijkt dat veel mensen het gevoel hebben dat oplichters met gekloonde stemmen steeds een stap voorlopen. Toch hoeft dat niet zo te zijn. Juist omdat dit soort scams vaak draaien om paniek en tijdsdruk, kan een simpele controle verrassend effectief zijn. Een vooraf afgesproken codewoord kan genoeg zijn om snel te ontdekken of je echt met je dierbare spreekt.
We denken namelijk bijna allemaal dat we de stem van iemand die we goed kennen meteen zouden herkennen. Maar technologie om stemmen te klonen ontwikkelt zich razendsnel. Soms hebben oplichters maar een paar seconden audio nodig om een overtuigende nepstem te maken.
Die audio kunnen ze bijvoorbeeld halen uit filmpjes of geluidsfragmenten op sociale media, zeker als je profiel openbaar is. Ook werkgerelateerde content waarin je aan het woord bent, kan online terechtkomen en worden misbruikt.
Wat doen oplichters vervolgens met zo’n gekloonde stem?
Een bekende truc is om een familielid onverwacht te bellen en een nepstem af te spelen die klinkt alsof een dierbare is ontvoerd. Zo’n zogenoemde virtuele ontvoering kan extra geloofwaardig worden gemaakt met persoonlijke informatie die eerder van sociale media is gehaald.
Oplichters kunnen ook het socialemediaprofiel van het slachtoffer of van familieleden bekijken om het juiste moment te kiezen. Als iemand bijvoorbeeld op vakantie is of in het buitenland verblijft, kan dat een interessant moment zijn om toe te slaan. De kans is dan groter dat familieleden die persoon niet meteen te pakken krijgen.
Het doel is vooral om paniek te zaaien. Daarom gebruiken oplichters de gekloonde stem soms maar heel kort. Ze combineren die bijvoorbeeld met gehuil, geschreeuw of veel achtergrondgeluid. Daardoor klinkt het gesprek chaotischer en urgenter, en krijg je minder tijd om rustig na te denken.
Wat is een codewoord?
Eén van de eenvoudigste manieren om zo’n scam te herkennen, is door binnen je familie een codewoord af te spreken.
Dat kan een woord of korte zin zijn die iedereen makkelijk onthoudt, maar die voor buitenstaanders niets betekent. Krijgt iemand een verdacht telefoontje van een persoon die precies klinkt als jij? Dan kan diegene simpelweg naar het codewoord vragen.
Een oplichter weet dat woord waarschijnlijk niet. Daarmee kun je een poging tot fraude vaak snel ontmaskeren, nog voordat iemand geld overmaakt of persoonlijke informatie deelt.
Kies wel een codewoord dat niet voor de hand ligt. De naam van je huisdier, je favoriete voetbalclub of je vakantiebestemming zijn bijvoorbeeld minder slim. Zulke informatie is vaak eenvoudig te vinden via sociale media of andere openbare OSINT-bronnen.
Een willekeurig woord of een gek zinnetje dat alleen binnen jullie gezin bekend is, werkt meestal beter.
Hoe bespreek je een codewoord zonder iedereen bang te maken?
Je wilt natuurlijk niet dat je familie na zo’n gesprek bij ieder telefoontje meteen aan een deepfake denkt.
Leg daarom rustig uit waarom jullie een codewoord afspreken. De kans is groot dat je het nooit nodig hebt. Maar als er ooit een vreemd telefoontje komt, is het fijn om een simpele manier te hebben om te controleren of alles klopt.
Je kunt bijvoorbeeld afspreken dat iemand naar het codewoord vraagt als een telefoontje onverwacht, emotioneel of vreemd aanvoelt. Zeker als degene aan de andere kant opeens om geld, bankgegevens of andere persoonlijke informatie vraagt.
Zo wordt het codewoord geen reden om bang te worden, maar gewoon een extra veiligheidscheck.
Wat als iemand het codewoord vergeet?
Dat kan natuurlijk gebeuren. Daarom is het slim om ook een plan B af te spreken.
Krijg je een verdacht telefoontje en weet je het codewoord niet meer? Hang dan op en bel de persoon zelf terug via het telefoonnummer dat al in je contacten staat. Je kunt ook een bericht sturen via een bestaande WhatsApp-groep of familiegroep. Zo weet je snel of er echt iets aan de hand is.
Je kunt daarnaast een vraag stellen waarop alleen iemand binnen de familie het antwoord weet. Kies dan wel iets wat niet online te vinden is. En misschien wel de belangrijkste regel: voelt iets niet goed? Maak dan niet meteen geld over en deel geen persoonlijke gegevens. Neem eerst de tijd om te controleren wat er aan de hand is.
Wat moet je doen als je toch in een deepfake-scam bent getrapt?
Een overtuigende deepfake kan iedereen overvallen. Zeker als een oplichter inspeelt op angst, paniek of tijdsdruk. Ben jij of is iemand in je familie slachtoffer geworden van zo’n scam? Doe dan het volgende:
Let ook op voor een tweede ronde oplichting. Soms nemen andere fraudeurs contact op met de belofte dat ze je geld tegen betaling kunnen terughalen of je accounts kunnen beveiligen. Ook dat kan een scam zijn.
